Crisis? Nu instappen? Vastzetten? Bepaal zelf het juiste perspectief.

Trendwatcher Adjiedj “De grote stagnatie begint nu echt!”

Trendwatchter Adjiedj “De grote stagnatie begint nu echt!”

Trendwatcher Adjiedj Bakas presenteert trends 2012, het Jaar van de Draak. De titel van zijn trendrapport 2012 luidt  ‘DE GROTE STAGNATIE BEGINT NU ECHT!’.

Later in de geschiedenis zullen de jaren tien van de eenentwintigste eeuw de periode van de ‘Grote Stagnatie’ worden genoemd. De (wereld)economie krimpt, veel grote projecten stagneren (de euro, open Europese grenzen, open, gratis en veilig internet, globalisering, de onstuimige welvaartsgroei), we gaan fors bezuinigen en schulden saneren, en tegelijkertijd ontstaat er ruimte voor doorbraakinnovaties en nieuw ondernemerschap.
Slimmeriken zullen prima verdienen aan de crisisjaren.

We zetten de belangrijkste trends op bancair gebied voor u op een rijtje. Maar allereerst  wie is Adjiedj?

Wie is Adjiedj Bakas?

Bakas werd uitgeroepen tot trendwatcher van het jaar 2009 en tot zwarte ondernemer van het jaar 2008. Vakblad Management Team riep hem onlangs uit tot een van de 25 creatiefste Nederlanders en innovatieblad Sprout heeft hem uitgeroepen tot een van de 50 invloedrijkste Nederlanders onder de 50 jaar. Het NIMA, de branchevereniging van marketeers, heeft hem uitgeroepen tot de invloedrijkste  trendwatcher onder de vaderlandse marketeers. De afgelopen twintig jaar is van de trends die hij voorzag 70 tot 80% uitgekomen, met een uitschieter naar 87% in 2010.

Trendwatcher Adjiedj neemt een vooruitblik op 2012.


Erosie euro gaat door, ruziemaken ook en China onderhandelt knap.

Grote dingen in de wereld eindigen niet met één grote klap, maar bloeden langzaam dood. Dat geldt ook voor de euro. In de jaren tachtig en negentig van de twintigste eeuw, toen deze muntunie door politici werd voorbereid, pleitte vrijwel geen enkele econoom ervoor – het was een puur politiek project. Het moest Europa samenbrengen, maar fungeert nu als splijtzwam. Dit is de vierde keer in de geschiedenis dat we een Europese munt(unie) uitproberen, en net als de vorige drie keer mislukt ook deze poging.

Het stervensproces van de vorige muntunie, de Latijnse muntunie, die ook door Griekenland werd opgeblazen, duurde twintig jaar. Ik hoop dat het deze keer maximaal vijf jaar duurt. De (tijdelijke) redding van de euro is afhankelijk gemaakt van China, dat deze mooie onderhandelingspositie goed zal gebruiken. Vrijwel iedere importbeperking voor
Chinese spullen verdwijnt vanaf 2012.

Schulden wegstrepen, huizen dalen verder in prijs

Welke munt we gaan gebruiken, of het nu de Neue Deutsche Reichsmark of de Nieuwe Gulden wordt, maakt niet zo heel veel uit. Belangrijk is vooral dat we schulden gaan saneren en tegen elkaar gaan wegstrepen. Geen groei zonder krediet; een zekere hoeveelheid schuld is noodzakelijk, maar de afgelopen tijd is dat uit de hand gelopen. We zijn verslaafd geraakt aan krediet en het is zaak daarvan af te komen. Een aflossingsvrije hypotheeklast van 110% van de waarde van je huis is waanzin – in Zuid-Europa is de hypotheeklast in huishoudens minder dan 60%. Als je een nieuwe auto koopt, is die al 10% minder waard op het moment dat je de garage ermee verlaat. Maar bij huisaankopen dachten we dat dit principe niet zou kunnen gelden: huizen zouden altijd meer waard worden. Niet dus. Een aflossingsvrije en te
hoge hypotheek zijn slechte producten en we moeten er snel vanaf. In de hele huizenbranche (ontwikkelaars, banken, bouwers, stedenbouwkundigen, architecten) wist iedereen wat een slechte bouwkwaliteit in nieuwbouwhuizen en nieuwbouwkantoren werd geleverd, maar niemand nam het initiatief om die trend te keren. Is het dan gek dat gebouwen van beroerde makelij op onaantrekkelijke locaties nu snel in prijs dalen?

Angelsaksische zakenbanken worden steeds meer bekritiseerd

Economisch nationalisme zet door en banken krijgen het weer moeilijker na een betrekkelijk rustig 2011. Hoewel de Occupy-beweging niet zo veel voorstelt als de media ervan maken, is er wel veel woede jegens banken. Publicist Thomas Friedman beschreef onlangs een voorbeeld van Citigroup: ‘Met één hand verkocht Citibank een pakket “giftige” hypotheekgaranties aan nietsvermoedende klanten. Met de andere hand kortte ze diezelfde garanties weer in, wat de
bank een fikse winst opleverde. Als gevolg hiervan verloren ongeveer vijftien investeringsfondsen, vermogensbeheerders en andere bedrijven zo’n honderden miljoenen dollars, terwijl Citigroup 160 miljoen dollar winst maakte. De verliezers gingen naar de rechter, ze wonnen, en op het einde moest Citigroup 285 miljoen dollar boete betalen om de zaak te schikken.’

Eerste banken worden rond februari-maart 2012 in brand gestoken

Er hebben zich te veel van dergelijke voorvallen voorgedaan, wat ook bleek uit de documentaire Inside Job. Door het einde van de privacy lekken ze allemaal uit. Friedman hekelt ook de verwevenheid tussen de banksector en de politiek in de VS. Hij stelt: ‘Congresleden zouden zich moeten kleden als autocoureurs en zouden de logo’s van de banken en verzekeringsmaatschappijen moeten dragen die hun verkiezingscampagnes sponsoren. Het volk heeft daar recht op. Kapitalisme en de vrije markt zijn de beste motoren voor het genereren van groei en het tegengaan van armoede Op voorwaarde dat zij in balans zijn met zinvolle transparantie, regelgeving en toezicht. We zijn dat evenwicht in het laatste decennium verloren. Als we het niet terugkrijgen – en er is nu een vloedgolf van verzet waarneembaar – zullen we nog een crisis krijgen. En als dat gebeurt, kan de roep om gerechtigheid erg heftig worden. Burgers gaan steeds meer inzien dat het kapitalisme zich niet meer aan zijn eigen spelregels houdt. Banken nemen risico’s om zeer grote winsten te behalen. Als het goed gaat, steken ze dat geld in hun zak; als het slecht gaat, leggen ze de enorme rekening neer bij de belastingbetaler. Die wordt langzamerhand boos en dat mag niemand verbazen.’ Friedman heeft gelijk. Rond  februari-maart 2012 kan dit allemaal leiden tot de eerste brandstichtingen bij banken.

Banken in het offensief, meer onderhandse leningen tussen particulieren

Beurshandelaren in grote financiële wereldcentra als New York, Frankfurt en Londen worden in de publieke opinie op één hoop gegooid met de doorgaans saaie Nederlandse bankiers. Dat is slechts ten dele terecht. Nederlandse bankiers kochten In het verleden dezelfde risicovolle beleggingen als hun buitenlandse collega’s. Maar de excessen van Wall Street vonden hier niet plaats. Er is een offensief van Nederlandse bankiers nodig. ING-bestuurder Hans van der
Noordaa pleit voor het creëren van nieuwe werkgelegenheid, onder andere via een Groen Deltaplan. De Rabobank pleit voor het verminderen van het enorme aantal banken in Europa (Europa is inderdaad ‘overbankt’) en binnen ABN AMRO gaan geluiden op om als nazaat van de VOC weer met kracht te gaan focussen op ondernemerschap. In de bancaire markt halen nieuwe toetreders met eenvoudige producten de krenten uit de pap. Nu zullen er ook bedrijven
komen met producten op maat. Gaan Microsoft en Google de bancaire markt in? P2P-lenen (people-to-people, burgers die elkaar geld lenen dus) staat op doorbreken. Nederland is altijd al sterk geweest in onderhandse leningen tussen particulieren. Onder professionele leiding zijn hiervoor goede marktmogelijkheden.

Bankieren anno 2012: richten op exportfinanciering

Banken zetten al een tijd geen (middel)lang geld meer weg bij andere banken als gevolg van toegenomen onzekerheid over de effecten van de eurocrisis op banken. Willen banken (middel)lange financiering aan bedrijven en burgers kunnen blijven aanbieden, dan moeten er andere aanbieders van (her)financiering worden gezocht of moeten andere banken alsnog over de streep worden getrokken. Ook tijdens de kredietcrisis vanaf eind 2008 wantrouwden
de banken elkaar omdat onduidelijk was wie wat voor probleemactiva in de boeken had staan. Tijdens de kredietcrisis werd de onzekerheid veroorzaakt door verpakte en doorverkochte hypotheken. Onduidelijk was of banken door mogelijke uiteindelijke wanbetaling op deze hypotheken in de problemen zouden komen. Dientengevolge stalden banken geen (lang) geld meer bij elkaar – dat kon immers bij insolventie in de boedel vallen – maar brachten ze
het (tegen zeer lage rente) onder bij de Europese Centrale Bank (ECB).

Credit Default Swaps (CDS’s) raken banken

Als gevolg van de perikelen rond de euro en de Griekse staatsschuld, treedt er nu eenzelfde mechanisme op. Sommige banken lijken kwetsbaar, maar ook voor deskundigen is het niet duidelijk welke specifieke banken in welke mate worden geraakt. Deze onzekerheid wordt mede gevoed door de markt voor Credit Default Swaps (CDS) op (Grieks) staatspapier. Omdat dit geen transparante markt is, is niet duidelijk welke instellingen CDS hebben uitgeschreven en bij een Grieks bankroet dus zullen moeten betalen. Banken nemen het zekere voor het onzekere en zijn weer massaal begonnen overtollig lang geld bij de ECB te stallen. Hierdoor zijn banken geen verschaffer meer van lange funding aan elkaar. Deze bron voor financiering van exportkrediet is dus (weer) opgedroogd. Dit dreigt de Nederlandse export van
kapitaalgoederen, die vaak van financiering afhankelijk is, ernstig te schaden. Nu is lang geld van andere banken niet de enige financieringsbron voor lang krediet. Banken kunnen lenen op de kapitaalmarkt (dit geldt voor de ene bank in de huidige markt meer dan voor de andere) en kunnen kort geld van andere partijen (zoals banken, spaarders) gebruiken voor (middel)lange exportfinanciering. Dit laatste zal, met de geleidelijke invoering van Bazel III, naar verwachting in de toekomst echter niet langer mogelijk zijn. Bazel III schrijft voor dat lang uitlenen alleen geoorloofd is met lang ingeleend geld.

Bazel III zorgt ervoor dat banken minder kunnen uitlenen

Blijft dus over de kapitaalmarkt. Door de huidige onrust op de financiële markten, het feit dat de afgelopen tijd veel kapitaal is verdampt en ook vanwege nieuwe toekomstige eisen onder Bazel III (over de hele linie hogere kapitaaleisen voor banken), is er veel vraag naar bankkapitaal met tegelijkertijd een volatiel aanbod, zowel qua beschikbaarheid als qua prijs. Afhankelijk van de reputatie en kredietwaardigheid van de bank varieert de rente van de funding op de kapitaalmarkt, maar zelfs solide instellingen moeten aanzienlijk meer rente betalen dan de overheid op staatsobligaties betaalt. Er is banken veel aan gelegen om funding oftewel passieve financiering beschikbaar te krijgen en de prijs ervan omlaag te brengen. De hoge inleenrente kan namelijk niet (altijd) aan de klant worden doorberekend. Daar komt bij dat banken het schaarse (lange) kapitaal voor meer bancaire activiteiten kunnen inzetten. Exportfinanciering moet dus binnen elke bank concurreren met bijvoorbeeld bedrijfsfinancieringen en hypotheekleningen. Door de ontwikkelingen sinds de kredietcrisis zijn financiers van banken steeds meer gaan letten op de kredietwaardigheid van die bank, dat wil zeggen: of de betreffende bank de (passieve) financiering kan terugbetalen. Wordt de kredietbeoordeling van een bank lager, dan kan die bank minder (passieve) financiering aantrekken of is dit alleen mogelijk tegen hogere rente. Van veel banken is de kredietbeoordeling gedaald.

Klik hier voor het volledige trendrapport 2012